Drzewa

Aleje przydrożne – tętniące życiem przyrodnicze arterie. Część 2 – ssaki.

Powracamy do naszego cyklu artykułów dotyczących alej przydrożnych. W części pierwszej powiedzieliśmy, jak istotną rolę biologiczną i ekologiczną pełnią aleje. Poznaliśmy też pierwszych, ptasich gości polskich alej.

Nietoperze to jedyni przedstawiciele gromady ssaków, którzy potrafią aktywnie latać. Ta grupa ssaków jest reprezentowana w Polsce przez 25 gatunków. Między bajki trzeba wsadzić historię o hrabim Draculi, nietoperzach wplątujących się we włosy czy nietoperzach-wampirach (te spotkamy, ale nie w Polsce). Te przemiłe nocne ssaki są bardzo silnie zależne od obecności starych alej. Czemu? Powodów jest wiele.

 

Aleje to swoiste autostrady – korytarze ekologiczne pełniące funkcję komunikacyjną. Nietoperze poruszają się wzdłuż nich, przemieszczając się pomiędzy żerowiskami, kryjówkami, miejscami rojenia i schronienia. Wystający element krajobrazu podpowiada nietoperzom, gdzie można lecieć, tzn. jest wskazówką akustyczną umożliwiającą orientację przestrzenną. Przerwanie takiej autostrady (nie mówiąc już o jej zniszczeniu) może mieć znacznych wpływ na zachowania lokalnych populacji tych ssaków. Już 10-metrowa wyrwa skutecznie powstrzyma niektóre gatunki od korzystania akurat z tego odcinka korytarza.

 

Ciągłość korytarzy jest szczególnie ważna dla gatunków, które posiadają krótki zasięg sonaru, np. podkowiec mały (Rhinolophus hipposideros), gacek brunatny (Plecotus auritus) czy mopek (Barbastella barbastellus). Pulsy echolokacyjne wysyłane przez te gatunki są szybko tłumione przez powietrze i nie mogą dotrzeć do przeszkód położonych daleko. Dodatkowo gatunki te nie są zbyt sprawnymi lotnikami na otwartych przestrzeniach i aleje zapewniają im ochronę – przed silnymi podmuchami wiatru czy drapieżnikami takimi jak np. sowy. W odlesionym krajobrazie rolniczym szpalery drzew pozwalają utrzymać łączność pomiędzy oddalonymi od siebie fragmentami różnych siedlisk. Musimy zdawać sobie sprawę, że im bardziej mozaikowy krajobraz – z różnego rodzaju wystającymi elementami – tym większe szanse spotkania nietoperzy, a te będą bardziej aktywne.

 

Wyżerka to ważny powód, by pojawić się w rejonie alei. Nietoperze odznaczają się intensywną przemianą materii, w związku z czym mają stosunkowo duże dzienne zapotrzebowanie na pokarm. Zlatujące się wokół alej rójki owadów (chrząszczy) dają im niepowtarzalną okazję, by pojeść. Obecność starych drzew zwiększa ilość i jakość dostępnej bazy pokarmowej, szczególnie ważnej w okresie rozrodu. Dziuplaste drzewa stanowią także idealne miejsce schronienia (najczęściej samotnych samców), są jesienną kryjówką godową, a czasem mogą pełnić również funkcję zimowiska. Jednakże jest to towar deficytowy i często dochodzi do sprzeczek dotyczących zajętych (lub nie) dziupli. Dlaczego tak się dzieje? Ponieważ nietoperze korzystają z pewnej puli schronień na zmianę, często wędrując pomiędzy różnymi kryjówkami.

 

Decydując się na wycięcie drzewa, które jest elementem alei, musimy koniecznie sprawdzić, czy nie jest ono zamieszkane przez nietoperze. Wszystkie gatunki gacków są w Polsce chronione. Aktywność roczna nietoperzy jest różna i ściśle zależy od panującej pory roku. Jesienią, która u nietoperzy zaczyna się w zasadzie już w sierpniu, a kończy w październiku, nietoperze przystępują do godów oraz roją się. Co to znaczy? Licznie zbierają się przy wlotach do zimowisk i dokazują. Czemu? Nie wiadomo tego dokładnie, ale przypuszcza się, że takie zachowanie to element godów, służy wymianie informacji np. o dobrych żerowiskach oraz pomaga młodym nietoperzom zapoznać się z terenem i zimowiskami. W tym wypadku aleje służą poruszającym się osobnikom pomiędzy miejscami godów, rojenia a żerowiskami. Zimą (listopad-luty/marzec) aktywność nietoperzy znacznie spada – kolonie i pojedyncze osobniki zapadają w stan hibernacji (choć część gatunków budzi się, by coś podjeść, np. zimujące z nimi owady lub też kończy jesienne amory). Wiosną i latem ssaki te wybudzają się i ich żywotność wzrasta na czas 7-8 miesięcy, kiedy to samice rodzą młode. Dlatego tak ważne jest uważne wykonywanie monitoringów i inwentaryzacji alej.

 

Rzecz jasna możemy odpowiednio kształtować tereny zielone, by zachęcić nietoperze do korzystania z nich lub też chronić je przed śmiercią. Działania te powinny polegać na zachowaniu ciągłości korytarza, utrzymaniu struktury mozaikowej i minimalizacji szans na kolizję z samochodem. Jeśli chodzi o dwa pierwsze aspekty, ważnym jest, by nasadzać nowe drzewa i uzupełniać luki powstające po wycince, czy też przewaleniu się pojedynczego drzewa. Zmniejszyć śmiertelność możemy na dwa sposoby: nasadzając lub pozostawiając drzewa wysokie, tuż przy drodze – dzięki temu nietoperze będą latać na odpowiedniej wysokości (nad pojazdami) lub montować siatki albo ekrany, które uniemożliwią przelot w miejscu „niedozwolonym”.

 

Zostańmy w klimatach mrocznej nocy. Bo nietoperze to nie jedyne nocne ssaki, które spotkać można w rejonie przydrożnych alej. Zdecydowanie rzadziej spotykanymi i mniej licznymi są nocne duszki, czyli przedstawiciele rodziny popielicowatych - Gliridae. Te nocne gryzonie posiadają puszyste ogony i większą część życia spędzają schowane w koronach drzew i wśród krzewów. Jest to możliwe dzięki specjalnej konstrukcji stawów, ostrym pazurom i kleistej substancji wydzielanej przez poduszeczki w łapkach. Pilchów (inna nazwa popielicowatych) w Polsce spotkamy jedynie 4 gatunki, a są nimi: popielica (Glis glis), orzesznica (Muscardinus avellanarius), koszatka (Dryomys nitedula) i żołędnica (Eliomys quercinus).

 

Dla najmniejszego przedstawiciela pilchów – orzesznicy, którą spotkać można na terenie całego kraju, istotną rolę odgrywają aleje, a dokładnie pasy zakrzewień wzdłuż nich. Idealnymi gatunkami, które powinny wejść w skład takiego zakrzewienia, są: leszczyna, głóg, bez czarny, wiciokrzew, tarnina, jeżyna, róża. Fragmentacja lasów prowadzi do izolowania się poszczególnych populacji. Dodatkowo orzesznice występują w dosyć niskich zagęszczeniach (1-3 dorosłe osobniki na hektar) i tym istotniejsze jest zachowanie ciągłości pomiędzy poszczególnymi siedliskami oraz utrzymanie pasów zakrzewień w odpowiednim stanie (skład gatunkowy – wielogatunkowość, ciągłość, duża gęstość). Wyrwa w korytarzu ekologicznym często zniechęca je do migracji, bo z podróży po ziemi korzystają rzadko i niechętnie. Ponadto gęste krzewy zapewniają pewne schronienie przed największy wrogiem popielicowatych – sowami i ptakami szponiastymi. Jednak zdecydowanie większy wpływ na śmiertelność tych gryzoni ma zima. Nie magazynują one pokarmu, bazując na materiale tłuszczowym zebranym przed zapadnięciem w sen, dlatego tak duże znaczenie mają dla nich nasadzania drzew oraz krzewów owocowych.

 

Wszystkie pilchy są gatunkami rzadkimi (żołędnica, koszatka i popielica są wpisane do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt), występującymi wyspowo, stąd też podlegają ochronie prawnej. Spadek liczebności popielicowatych podyktowany jest zmianą gospodarki leśnej oraz rolnej – prowadzone są wycinki wielkoobszarowe, odmładza się wiek drzewostanów,  a z krajobrazów rolniczych znikają miedze, śródpolne zadrzewienia i zakrzewienia. Z tego też powodu tak ważna jest ochrona czynna ich terenów zamieszkania – dbanie o gęste nasadzenia krzewów owocowych, odpowiedni wiek drzewostanów czy rozwieszanie budek lęgowych dla… ptaków, często i chętnie wykorzystywanych przez wszystkie 4 gatunki.

 

Na koniec odpowiedzmy sobie na pytanie zadane pod koniec poprzedniego artykułu: Jakie korzyści odnosimy my - ludzie, kiedy w naszym sąsiedztwie znajduje się sędziwa aleja?

 

We współczesnej biologii od jakiegoś czasu sporo mówi się o usługach ekosystemowych. To nic innego jak zestaw wytworów i funkcji ekosystemu, które są przydatne człowiekowi. Wytwory obejmują dobra materialne wykorzystywane bezpośrednio. Natomiast funkcje obejmują m.in. funkcje podtrzymujące możliwość życia (oczyszczanie powietrza, wydawanie owoców) oraz podnoszące jego jakość (odczucia estetyczne, dobra kulturowe, wartość naukowa). Tym samym koncepcja usług ekosystemowych umożliwia w sposób syntetyczny łączenie ekologii i ekonomii (zainteresowanych tematem odsyłamy do artykułu autorstwa Jerzego Solona pt. „Koncepcja „Ecosystem Services” i jej zastosowania w badaniach ekologiczno-krajobrazowych”).

 

Usługi oferowane przez aleje można podzielić na 4 grupy: zaopatrzeniowe, regulacyjne, wspomagające i kulturowe. Oto kilka przykładów dla każdej z tych grup:

 

- zaopatrzeniowe: produkcja żywności, np. miodu – aleje, szczególnie lipowe, dostarczają pokarm pszczołom; zaopatrzenie w wodę – regulacja cyklu krążenia wody.

- regulacyjne: regulacja klimatu – tworzenie mikroklimatu; regulacja zanieczyszczeń – oczyszczanie powietrza (pochłanianie pyłów i szkodliwych pierwiastków); regulacja zjawisk ekstremalnych – szpaler drzew osłabia siłę wiatru.

- wspomagające: krążenie pierwiastków w przyrodzie; funkcja siedliskowa.

- kulturowe: funkcje estetyczne – element porządkujący krajobraz; nauka – obszar wielu badań dotyczących procesów ekologicznych.

 

Wiemy już o roli, jaką pełnią aleje w przyrodzie, jakiego rodzaju korzyści pośrednie i bezpośrednie odnosi człowiek z ich obecności oraz jakie trzy grupy zwierząt – ptaki, nietoperze i popielicowate – żyją pośród ich zieleni. Jednakże nie jest to koniec naszego cyklu! W części trzeciej, ostatniej, opowiemy Wam o najmniejszych i najliczniejszych mieszkańcach alej – owadach.

 

 

Tekst oraz cały cykl „Aleje przydrożne – tętniące życiem przyrodnicze arterie” powstał w oparciu o publikację: "Aleje skarbnice przyrody. Praktyczny podręcznik ochrony alej i ich mieszkańców.", Wrocław 2012.

Autor: Paweł Pstrokoński

Źródło: Ptaki Polskie

Powiązane artykuły

Marek Adamik

Marek Adamik

29 wrzesień 2015

Artysta na pTAK!

WIĘCEJ >
Podsumowanie I edycji  Szkoła na pTAK!

Podsumowanie I edycji Szkoła na pTAK!

18 marzec 2012

Pierwsza edycja Akcji Szkoła na pTAK! już dawno za nami. Tymczasem z niecierpliwością czekamy na kolejną, która już tuż, tuż. Zanim jednak rozpoczniemy prace nad nowymi działaniami, warto podsumować dokonania, które miały miejsce w ramach kon

WIĘCEJ >
Zapraszamy na Święto Krowy w Chyrzynie

Zapraszamy na Święto Krowy w Chyrzynie

21 sierpień 2012

Po raz kolejny zostaliśmy zaproszeni na Święto Krowy, odbywające się rokrocznie w siedzibie Parku Narodowego Ujście Warty w Chyrzynie.

WIĘCEJ >