7 grzechów głównych

Gniew. Inwestycje hydrotechniczne.

Środowiskowe skutki przedsięwzięć hydrotechnicznych współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej. Raport Towarzystwa na rzecz Ziemi i Polskiej Zielonej Sieci, 2007

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

ZAKRES OCENY I WYKORZYSTANE MATERIAŁ

Autorzy: Jerzy Iwanicki, Adam Juchnik, Łukasz Kajtoch, Damian Panasiuk, Marcin Pchałek, Remigiusz Pielech, Michał Polakowski, Anna Roggenbuck, Marcin Stoczkiewicz, Robert Wawręty, Krzysztof Zając, Janusz Żelaziński

 

Ocenie poddano 12 przedsięwzięć hydrotechnicznych, współfinansowanych bądź planowanych do realizacji ze środków UE, wybranych spośród kilkuset inwestycji.

Oceniono:

  • przedsięwzięcia polegające na regulacji i pogłębianiu odcinków 3 rzek: Białej (pow. janowski), Błotnicy (pow. kołobrzeski), Ner (pow. kolski),
  • zrealizowany zbiornik małej retencji Suchowola na Brzozówce (pow. sokólski),
  • planowane obwałowanie 8-kilometrowego odcinka Odry w Cisku (pow. kędzierzyńsko-kozielski),
  • planowane przedsięwzięcie pn. Poprawa bezpieczeństwa przeciwpowodziowego Wisły Środkowej od Koszyc do Płocka km 302_633,8 I faza,
  • 3 planowane, wielozadaniowe zbiorniki retencyjne: Młynne na Łososinie (pow. limanowski), Kąty–Myscowa na Wisłoce (pow. jasielski), Wielowieś Klasztorna na Prośnie (pow. ostrowski),
  • planowany stopień wodny Niepołomice na Górnej Wiśle (pow. wielicki).

Ze względu na lokalizację wyżej wymienionych inwestycji na terenie całej Polski oraz ich zróżnicowany charakter, można uznać iż są one reprezentatywną próbą działań inwestycyjnych gospodarki wodnej realizowanych aktualnie lub przewidzianych do realizacji w Polsce z udziałem finansowym UE.

Ocenę przeprowadzono wykorzystując:

  • dokumentację udostępnioną przez inwestorów oraz administrację,
  • wyniki własnych badań terenowych obejmujących m.in. wywiady z mieszkańcami, inwentaryzację przyrodniczą oraz tworzenie bogatej dokumentacji fotograficznej,
  • wyniki własnych badań symulacyjnych (wykorzystywano hydrodynamiczne modele przepływu nieustalonego w korytach otwartych),
  • publikacje oraz polskie i europejskie akty prawne,
  • wiedzę i doświadczenie interdyscyplinarnego zespołu autorskiego w skład którego wchodzili: 2 hydrotechników, inżynier środowiska, ekonomista, 4 przyrodników, 3 prawników, matematyk – specjalista z dziedziny symulacyjnych badań systemów wodnych oraz socjolog.

KRYTERIA OCENY

Przeprowadzono ocenę w oparciu o następujące kryteria:

  • Kryterium zasadności celów stawianych przed inwestycją (czy inwestycja wynika z konieczności realizacji ważnych celów społecznych, ekonomicznych i środowiskowych),
  • Kryterium możliwości osiągnięcia celów stawianych przed inwestycją (czy oceniane przedsięwzięcie pozwoli uzyskać zakładany efekt),
  • Kryterium adekwatności wybranego przez inwestora sposobu osiągnięcia celu (czy analizowano wszystkie możliwe wariantowe sposoby osiągnięcia celów i czy wybrano wariant najlepszy w świetle równorzędnie traktowanych kryteriów społecznych, ekonomicznych i ekologicznych),
  • Kryterium skutków społeczno-ekonomicznych przedsięwzięcia (w tym stosunku nakładów do korzyści),
  • Kryterium skutków przyrodniczych przedsięwzięcia, Kryterium możliwości wystąpienia sprzecznych z przyjętymi celami inwestycji,
  • Kryterium zgodności z ustawodawstwem europejskim, a w szczególności z następującymi dyrektywami:
    - Dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 2000/60/WE z 23 października 2000 r. w sprawie ustanowienia ram dla działalności Wspólnoty w dziedzinie polityki wodnej (zwaną Ramową Dyrektywą Wodną – RDW),
    - Dyrektywą Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków niektórych publicznych i prywatnych przedsięwzięć dla środowiska (z późn. zm.),
    - Dyrektywą Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory.

NAJWAŻNIEJSZE WYNIKI OCENY

  1. 1. Pod względem zgodności ustawodawstwem europejskim, żadna z ocenianych inwestycji:

    • Nie spełnia w sposób właściwy wymogów Dyrektywy Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków niektórych publicznych i prywatnych przedsięwzięć dla środowiska (z późn. zm.). Naruszenia mają charakter zróżnicowany.
    • Nie spełnia w sposób właściwy wymogów Dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory. Naruszenia mają charakter zróżnicowany.
    • Nie będzie przyczyniała się korzystnie do osiągnięcia celów Ramowej Dyrektywy Wodnej. Cele inwestycji mogłyby zostać osiągnięte przy znacznie mniejszych szkodach środowiskowych
  2. 2. Wszystkie oceniane inwestycje są nieefektywne ekonomicznie. Stosunek kosztów do oczekiwanych korzyści często nie był badany natomiast w przypadkach, gdy wykonywano na zlecenie inwestora studia wykonalności przyjmowano arbitralnie całkowicie nierealistyczne założenia odnośnie do spodziewanych korzyści próbując ratować szokująco niekorzystny wynik analizy ekonomicznej. Inwestycje można zakwalifikować do kategorii próby wyłudzenia środków publicznych.
  3. 3. Stwierdzono liczne przypadki kiedy proponowane przedsięwzięcie może powodować skutki sprzeczne z przyjętymi celami (zwłaszcza, gdy celem jest ochrona przed powodzią). Wynika to m.in. z faktu, iż nigdy w procesie projektowania (niekiedy owocującym powstawaniem kilkudziesięciu tomów dokumentacji) nie wykorzystywano modelowania matematycznego, posługując się warsztatem z innej epoki. Przykładem może tu być obwałowanie w Cisku nad Odrą, które chroniąc tę miejscowość powoduje, w większym bądź mniejszym stopniu, wzrost zagrożenia powodziowego dla obszarów wyżej i niżej leżących (w tym Wrocławia).
  4. 4. Praktycznie wszystkie oceniane inwestycje nie są w stanie zrealizować założonych celów częściowo lub wcale. Problem ten dotyczy zwłaszcza wykonanego zbiornika małej retencji Suchowola oraz planowanych zbiorników wielozadaniowych, na które w najbliższych latach planuje się przeznaczyć największe środki finansowe. Realizacja zapór w Wielowsi Klasztornej na Prośnie, Młynne na Łososinie, czy też Kąty Myscowa na Wisłoce nie dość, że jest nieuzasadniona ekonomicznie i spośród wszystkich przedsięwzięć powoduje największe zagrożenia dla przyrody, to pociąga za sobą konieczność przesiedleń ludzi. W wyniku realizacji tylko tych 3 obiektów bezpośrednio wysiedleniami zagrożonych jest ok. 711 osób. Dodatkowo, w przypadku budowy zbiornika Wielowieś Klasztorna, ok. 135 rodzin żyjących z rolnictwa utraci zdolność produkcyjne, co w praktyce będzie wymuszało przekwalifikowanie się bądź przymusową migrację za chlebem.
  5. 5. Proponowane zbiorniki zaporowe tylko w ograniczonym stopniu chronią budynki mieszkalne przed powodzią. Dotyczy to w pierwszej kolejności takich obiektów jak Młynne i Kąty-Myscowa. Zapory te są w stanie ochronić dużo mniejszą lub porównywalną liczbę gospodarstw domowych w stosunku do tych, które trzeba będzie przeznaczyć do rozbiórki na terenie przyszłego zalewu. Nie można tego jednoznacznie stwierdzić w odniesieniu do zbiornika Wielowieś Klasztorna, ponieważ RZGW Poznań nie udostępniło przekrojów doliny Prosny umożliwiających przeprowadzenie badań. W chwili obecnej można natomiast powiedzieć, że nie jest on w stanie ograniczyć strat na poziomie założonym przez inwestora.
  6. 6. W żadnym spośród 12 analizowanych przedsięwzięć nie dokonano dotychczas pełnej analizy wariantowej sposobów osiągnięcia celów w świetle równorzędnie traktowanych kryteriów społecznych, ekonomicznych i ekologicznych, co wyklucza możliwość wyboru najlepszego rozwiązania.
  7. 7. Uderzająca jest anachroniczność wykorzystanych środków (metod) w przypadkach, gdy cel przedsięwzięcia nie budzi zastrzeżeń (np. ograniczenie ryzyka powodzi). Spośród szerokiej gamy tych środków (opisywanych szeroko w Dyrektywie Powodziowej UE, a zwłaszcza w dokumentach wytwarzanych podczas prac nad tą dyrektywą) proponuje się wyłącznie obwałowanie, pogłębienie koryta, regulację, budowę zbiornika, ignorując bogate doświadczenia światowe i krajowe. Projekty regulacji opracowywane dla małych cieków rolniczych przekształcają rzekę w rów melioracyjny o trapezowym przekroju koryta i prędkościach przepływu wody wytracanych na progach. Powoduje to łańcuch negatywnych skutków m.in. intensyfikację zjawisk powodzi i suszy, a także nakręcanie spirali dodatkowych nakładów finansowych potrzebnych na utrzymanie już wykonanych obiektów (często „chroniących” pastwiska i inne użytki zielone) i likwidację ich ujemnych oddziaływań. Za szczyt absurdu należy uznać prace wykonywane pod hasłem ochrony przed powodzią na wysokości fragmentów lasów łęgowych wymagających okresowych zalewów, a także innych podmokłych siedlisk. Taka sytuacja wystąpiła łącznie w 3 przypadkach, na rzekach: Białej, Błotnicy i Ner.
  8. 8. Realizacja i utrzymanie takich inwestycji jak stopień wodny Niepołomice, obciąża kosztami wszystkich płatników natomiast największe korzyści z tytułu ich funkcjonowania uzyskują firmy energetyczne oraz potencjalne żeglugowe.
  9. 9. 11 ocenianych przedsięwzięć będzie oddziaływało na co najmniej 21 obszarów Natura 2000 , a w przypadku kolejnych 6 obszarów oddziaływanie należy uznać za prawdopodobne. Realizacja 5 z nich (zbiornik Młynne, stopień Niepołomice, zbiornik Wielowieś Klasztorna, zbiornik Kąty–Myscowa, regulacja Błotnicy) prowadzi do ograniczenia migracji ryb wędrownych dwuśrodowiskowych.
  10. 10. Prawie wszystkie inwestycje (11 z 12) prowadzą do istotnych zmian hydrologicznych, pociągających za sobą negatywne zmiany w siedliskach i zespołach gatunków związanych z korytami rzek lub występujących w ich sąsiedztwie i zależnych od okresowego wylewu wód. Wśród nich stwierdzono siedliska i gatunki zwierząt wymienione w Załączniku I i II Dyrektywy Siedliskowej i/lub gatunki ptaków z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej.
  11. 11. Wnioskowanie o dofinansowanie przez Unię Europejską, tak złych projektów jak obecnie planowane jest wysoce szkodliwe dla naszego kraju, bowiem:
    - może z dużym prawdopodobieństwem spowodować odmowę finansowania i utratę możliwych do uzyskania środków,
    - jeżeli przez przeoczenie ewidentnych braków dofinansowanie uda się uzyskać, to pieniądze zostaną zmarnowane,
    - kompromituje wnioskodawcę i pośrednio Polskę na oczach państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej,
    - w przypadku realizacji podobnych jak dotychczas praktyk naraża Polskę na kary finansowe,
    - z tytułu niemożności osiągnięcia głównego celu operacyjnego RDW do 2015 r., jakim jest poprawa stanu ekologicznego ekosystemów wodnych i od wód zależnych.

REKOMENDACJE

  1. 1. Najważniejszym aktualnie celem gospodarki wodnej jest realizacja do 2015 roku zadania wynikającego z RDW, tj. osiągnięcie/utrzymanie „dobrego stanu ekologicznego ekosystemów wodnych i od wody zależnych”. Jeżeli cel ten zostanie osiągnięty zyska na tym przyroda i mieszkańcy, którzy w końcu będą mieli zdrową wodę do picia oraz rzeki nadające się do rekreacji, kąpieli oraz rybołówstwa. Równocześnie Polska wniesie znaczący wkład w ochronę przed degradacją Bałtyku pozostając tym samym w zgodzie z Nową Konwencją o ochronie środowiska morskie go obszaru Morza Bałtyckiego z dnia 9 kwietnia 1992 roku, ratyfikowaną przez nasz kraj w dniu 24 czerwca 1999 roku. Jeżeli celu nie osiągniemy grążą nam kary „dotkliwe i zniechęcające”. Ponadto na realizację opisanego celu stosunkowo łatwo uzyskać dofinansowanie ze środków UE.
  2. 2. Drugim, z punktu widzenia interesu państwa równie ważnym celem jest ograniczenie ryzyka powodzi, a w szczególności zagrożenia życia ludzi. Nowa Dyrektywa Powodziowa UE jest „przepisem” na zbudowanie efektywnego systemu zarządzania ryzykiem powodzi.
  3. 3. Wymienione dwa cele są najważniejsze, ich osiągnięcie jest obowiązkiem państwa. Nie należy rozpraszać sił i środków na realizację celów służących partykularnym interesom niewielkich grup użytkowników (żeglugi śródlądowej, energetyki wodnej, melioracji, zaopatrzenia rolnictwa w wodę i in.). Nie negując zasadności pewnych potrzeb należy wyraźnie powiedzieć, że ich zaspokojenie jest problemem użytkowników, a nie państwa.
  4. 4. Dla osiągnięcia wymienionych dwóch celów należy:

    • Doprowadzić do pełnej transpozycji prawa unijnego do prawa polskiego. W szczególności konieczna jest transpozycja trzech dyrektyw:
      - Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 2000/60/WE z 23 października 2000 r. w sprawie ustanowienia ram dla działalności Wspólnoty w dziedzinie polityki wodnej (zwaną Ramową Dyrektywą Wodną – RDW),
      - Dyrektywy Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków niektórych publicznych i prywatnych przedsięwzięć dla środowiska (z późn. zm.),
      - Dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory.
    • Stworzyć system zintegrowanego, zlewniowego zarządzania gospodarką wodną. Wymaga to również licznych zmian legislacyjnych (m.in. zmian ustaw dotyczących ochrony środowiska, finansów publicznych, zagospodarowania przestrzennego, oraz wielu rozporządzeń regulujących, podział kompetencji i in.).
    • Przygotować kadry zdolne do sprostania aktualnym wymogom. Poziom opracowań koncepcyjnych, projektowych, raportów OOS, studiów wykonalności analizowanych w niniejszym opracowaniu jest często żałosny, odpowiada poziomowi wiedzy i wykorzystywanych narzędzi z połowy lat 50-tych ubiegłego wieku. Często jest on narzucany przez specyfikację warunków zamówienia w ramach przetargów (gdzie zazwyczaj jedynym kryterium jest cena). Ponieważ liczne uczelnie państwowe i prywatne nie przygotowują aktualnie kadr posiadających niezbędną wiedzę, rozwiązaniem mogą być studia podyplomowe realizowane m.in. z udziałem wybitnych specjalistów zagranicznych.
  5. 5. Bliższe szczegóły i zalecenia na temat zakresu radykalnej (ale niezbędnej) reformy gospodarki wodnej podano w opracowaniu pt. „Zmiany polskiego prawa wodnego niezbędne dla pełnej transpozycji Ramowej Dyrektywy Wodnej” (WWF Polska 2004).

Do pobrania pełna treść Raportu.

 

Autor: wielu autorów

Źródło: BRAK

Powiązane artykuły

Grubodziób

Grubodziób

17 luty 2011

Ten sympatyczny łuszczak poprawnie nazywa się Grubodziób zwyczajny. Ale to kolejny przypadek, kiedy przyrostek zwyczajny jest tak rozpaczliwie nieadekwatny.

WIĘCEJ >
Podsumowanie Open'er Festival 2012 - Strefa NGO

Podsumowanie Open'er Festival 2012 - Strefa NGO

12 lipiec 2012

Tegoroczny Heineken Open’er Festival w Gdyni okazał się nie tylko wybuchową mieszanką niezwykłej muzyki i oryginalnych koncepcji artystycznych, ale też wyjątkowo zmiennej i kapryśnej pogody, która tylko dopełniła klimatu.

WIĘCEJ >
Dostawca wiosny i nadziei.

Dostawca wiosny i nadziei.

24 marzec 2012

Jeszcze zacina śnieg, gdy przylatuje. Jeden z pierwszych zwiastunów wiosny.

WIĘCEJ >