7 grzechów głównych

Gniew. Zapory a powodzie.

Raport Towarzystwa na rzecz Ziemi i Polskiej Zielonej Sieci, 2007

WNIOSKI I ZALECENIA

Autorzy: Jan Błachuta, Marek Jelonek, Damian Panasiuk, Anna Roggenbuck, Jacek Udolf, Robert Wwręty, Krzysztof Zając, Janusz Żelaziński

 

Zbadano efekty (w postaci obniżenia rzędnych wielkich wód) oraz skutki środowiskowe 7 wybranych zapór. Efekty okazały się dalekie od oczekiwań oraz nieadekwatne do kosztów inwestycyjnych i eksploatacyjnych (wyjątek stanowi Zbiornik Racibórz na Odrze), zaś skutki środowiskowe w większości przypadków negatywne.

Do najważniejszych wniosków można zaliczyć:

Powstanie zbiorników zaporowych w znacznym stopniu obniża różnorodność gatunkową i siedliskową zalanego obszaru, powodując bezpowrotne zniszczenie wielu chronionych typów siedlisk oraz stanowisk rzadkich i zagrożonych gatunków roślin a także zwierząt.

  • Jedną z nielicznych grup zwierząt, w obrębie których zauważono lub będzie można zaobserwować wzrost liczby gatunków są ptaki wodno-błotne. W głównej mierze dotyczy on ptaków przelotnych. Spośród ocenianych zbiorników jedynie 2 (Zbiornik Nyski i Zbiornik Zegrzyński) stanowią ważne ostoje awifauny jako miejsca znacznych koncentracji migrujących ptaków wodno-błotnych. Pozostałe mają lub z dużym prawdopodobieństwem będą miały jedynie lokalne znaczenie.
  • Wszystkie analizowane zbiorniki wpływają lub będą oddziaływały negatywnie na siedliska i gatunki położone w znacznej odległości od ich czaszy, szczególnie w dolinie rzek poniżej zapory.
  • Wszystkie analizowane zapory stanowią lub będą stanowiły istotne bariery w korytarzach rzecznych, ograniczając lub całkowicie uniemożliwiając migrację organizmów wodnych (zarówno roślin jak i zwierząt) jak również rozdzielając populacje niektórych gatunków, zwiększając tym samym ich szanse na wymarcie.
  • Budowa analizowanych zapór wodnych wiąże się z koniecznością wysokich kosztów społecznych związanych z przesiedleniami. W przypadku zbiorników Czorsztyn-Niedzica, Nysa, Świnna Poręba przesiedleniami objęto 5440 osób. W przypadku dwóch kolejnych, planowanych inwestycji Racibórz i Myscowa-Kąty zamierza się wywłaszczyć kolejne 1088 osób.
  • Budowa i utrzymanie stopni wodnych obciąża kosztami wszystkich podatników, a szczególnie osoby wywłaszczone, natomiast największe korzyści z tego tytułu uzyskują firmy energetyczne oraz potencjalnie żeglugowe. Dobitnym przykładem niesprawiedliwego podziału korzyści jest przede wszystkim stopień we Włocławku zbudowany w celach ściśle energetycznych.
  • Analizowane zbiorniki są przykładami bardzo arbitralnego szacowania i zawyżania korzyści, podczas gdy ignorowano występujące koszty środowiskowe. W związku z powyższym nie można podejmować decyzji tak poważnych (dla społeczności lokalnych i środowiska) jak budowa zapory na podstawie istniejących studiów wykonalności.
  • Wśród 7 badanych inwestycji 2 - stopień Włocławek i stopień Dębe - nie mają żadnego wpływu na zjawiska powodziowe. Natomiast 4 zapory - Czorsztyn-Niedzica, Nysa, Świnna Poręba oraz Kąty-Myscowa („Krempna”) - wykazują stosunkowo niewielki i daleki od oczekiwań wpływ na obniżenie maksymalnych poziomów zwierciadła wody poniżej zbiorników. Ponadto badanie wpływu zapory Nysa na powódź lipcową 1997 roku wykazało brak jej istotnego oddziaływania na falę powodziową Odry. Tylko dla suchego zbiornika Racibórz Dolny stwierdzono istotny wpływ na zjawiska powodziowe.
  • Wszystkie analizowane inwestycje są zaprojektowane i wykonane według anachronicznych zasad ignorujących cele środowiskowe gospodarki wodnej oraz światowe i krajowe doświadczenia w tej dziedzinie.
  • Z punktu widzenia zgodności z dyrektywami UE, w trakcie procesu administracyjnego dot. realizacji Zbiornika Racibórz wystąpiło szereg, licznych uchybień prawnych. Naruszono podstawowe obowiązki wynikające z Dyrektywy Siedliskowej – rzetelnego sprawdzenia i identyfikacji wpływu zbiornika na istniejące i potencjalne obszary Natury 2000 zlokalizowane głównie poniżej zapory. Również ocena oddziaływania na środowisko dla zbiornika została wykonana w sposób nierzetelny, z pominięciem obszarów jw. co jest niezgodne z dyrektywą w sprawie oceny wpływu wywieranego przez niektóre publiczne i prywatne przedsięwzięcia na środowisko. Fakt ten uniemożliwia zapewnienie zgodności inwestycji z celami Ramowej Dyrektywy Wodnej. Równocześnie w stosunku do dyrektywy przewidującej udział społeczeństwa w odniesieniu do sporządzania niektórych planów i programów w zakresie środowiska dopuszczono się wielu błędów.

Ramowa Dyrektywa Wodna UE (obowiązująca w Polsce) zakazuje działań zmieniających i modyfikujących (pogarszających) stan wód, ekosystemów wodnych i od wody zależnych - budowa zapór jest więc sprzeczna z obowiązującym prawem. RDW dopuszcza czasowe pogorszenia stanu wód i związanych z nimi ekosystemów, jeśli wymaga tego nadrzędny interes społeczny.

Cele, dla osiągnięcia których budowane są zapory można zazwyczaj osiągnąć stosując inne rozwiązania techniczne i nietechniczne. Dlatego elementarnym wymogiem przy podejmowaniu decyzji o budowie zapory jest wszechstronna analiza wariantowa.

W szczególności konieczne jest uzyskanie odpowiedzi na następujące pytania:

  • Jaki jest cel budowy zapory oraz czy istnieje uzasadniona przesłankami społeczno-ekonomicznymi i ekologicznymi potrzeba osiągnięcia tego celu?
  • Czy budowa zapory umożliwia osiągnięcie tego celu? Tylko wszechstronne badania symulacyjne z wykorzystaniem modeli matematycznych pozwalają uzyskać odpowiedź. Negatywna odpowiedź na powyższe dwa pytania eliminuje potrzebę dalszych rozważań.
  • Jakie są skutki społeczno-ekonomiczne i ekologiczne zaniechania budowy? Jeżeli są one nieakceptowalne, należy rozważyć wariantowe (w stosunku do budowy zapory) i równie jak budowa zapory skuteczne sposoby osiągnięcia celu. Po sporządzeniu listy wariantów (jednym z nich jest budowa zapory) należy określić:
  • Jakie są krótko i długoterminowe, pozytywne oraz negatywne, bezpośrednie a także pośrednie skutki realizacji poszczególnych wariantów dla środowiska (przyrodniczego, społecznego i kulturowego) oraz dla zdrowia ludzi?
  • Czy społeczność lokalna, świadoma skutków, akceptuje i preferuje proponowany wariant planu (inwestycji)?

Decyzja w sprawie budowy zapory może być pozytywna tylko wówczas, gdy przeprowadzona analiza wykaże, iż:

  • Niedopuszczalna jest rezygnacja z osiągnięcia postawionego celu.
  • Budowa zapory pozwala ten cel osiągnąć.
  • Budowa zapory jest najlepszym, możliwym sposobem osiągnięcia tego celu w świetle równorzędnie traktowanych kryteriów społeczno-ekonomicznych i środowiskowych.

W związku z powyższym oraz w celu uniknięcia w przyszłości dotychczas popełnianych błędów na gruncie prawa polskiego proponuje się podjęcie następujących działań:

  1. 1.W ustawie Prawo wodne określenie celów gospodarki wodnej winno być w pełni zgodne z Ramową Dyrektywą Wodną i podporządkowane strategicznym zasadom zrównoważonego rozwoju. W szczególności należy podkreślić priorytetowy charakter osiągnięcia/utrzymania dobrego stanu ekosystemów wodnych i od wody zależnych. Tej definicji celów należy nadać rangę ustawową, adoptując odpowiedni fragment Ramowej Dyrektywy Wodnej.
  2. 2.W ustawie Prawo wodne należy uwzględnić zalecenia zawarte w projekcie Dyrektywy Powodziowej Unii Europejskiej. W szczególności niezbędne jest uwzględnienie przy tworzeniu programów ochrony przeciwpowodziowej nietechnicznych środków ochrony (planowanie przestrzenne, systemy ubezpieczeń, renaturyzacja obszarów podmokłych i dolin rzecznych, agrotechnika i zalesianie i in.).
  3. 3.Do ustawy Prawo wodne należy wprowadzić obowiązek analizy społeczno-ekonomicznej zasadności budowy zapory, obowiązek przeprowadzania procedur oceny oddziaływania na środowisko tych robót, obowiązek analizy wariantowej oraz udziału społecznego (w szczególności udziału organizacji pozarządowych) w podejmowaniu decyzji dotyczących planowania i realizacji tych inwestycji.
  4. 4.Rada Ministrów powinna wydać rozporządzenie określające zakres i tryb opracowywania planów, programów i projektów przedsięwzięć ochrony przeciwpowodziowej (zakres rozporządzenia wykracza poza kompetencje ministra środowiska). W rozporządzeniu należy wykorzystać projekt Dyrektywy Powodziowej Wspólnoty Europejskiej.
  5. 5.Należy wprowadzić do krajowego ustawodawstwa stanowione przez Ramową Dyrektywę Wodną mechanizmy ekonomiczne skutecznie ograniczające zarówno marnotrawstwo środków jak i dewastację środowiska. W szczególności chodzi o praktyczne wdrożenie zasady „korzystający płaci”. W przypadku ochrony przed powodzią oznacza to konieczność:
    - istotnej partycypacji w kosztach ochrony użytkowników terenów chronionych,
    - przestrzeganie zasady, iż koszty inwestycyjne i eksploatacyjne przedsięwzięć ochrony przed powodzią powinny być istotnie mniejsze od oczekiwanych szkód powodziowych.
  6. 6.W szczególności zaleca się:
    - Obowiązek informowania wszystkich zainteresowanych (w tym organizacji pozarządowych), z wykorzystaniem m.in. mediów, o wszystkich zamierzeniach inwestycyjnych oraz planowanych pracach związanych z ochroną przeciwpowodziową, remontami budowli wodnych, utrzymaniem wód.
    - Zapewnienie wszystkim zainteresowanym udziału w procesie podejmowania decyzji, w ramach obligatoryjnego postępowania w sprawie oddziaływania na środowisko oraz w tworzeniu planów gospodarki wodnej i ochrony przeciwpowodziowej.
    - Ustawową delegację dla ministra środowiska do wydania rozporządzenia określającego procedurę udziału społecznego w tworzeniu planów gospodarki wodnej i ochrony przeciwpowodziowej, zgodnie z zasadami planowania otwartego.
    - Obowiązkowe analizowanie zasadności społeczno–ekonomicznej celów, dla których proponuje się budowę zapory.
    - Obowiązkowe prowadzenie analizy wariantowej z uwzględnieniem możliwości osiągnięcia stawianych celów bez szkodliwej ingerencji w ekosystemy wodne i od wody zależne (np. rozważając jako alternatywę dla budowy zbiorników, renaturyzację koryt rzek i potoków).
    - Obowiązek wyboru rozwiązania, którego łączne społeczno-ekonomiczne i środowiskowe koszty są minimalne.

 

Pełna treść Raportu znajduje się tutaj: http://tnz.most.org.pl/pl/files/other/187.pdf

Autor: wielu autorów

Źródło: brak

Powiązane artykuły

Relacja z II Zlotu Klubu Ptaków Polskich

Relacja z II Zlotu Klubu Ptaków Polskich

23 maj 2012

W dniach 18-20 maja do Goniądza, w samym sercu Biebrzańskiego Parku Narodowego, po raz drugi zawitali między innymi Państwo Wróblewscy, Sokołowscy, Orlikowscy, Słowińscy oraz wielu innych Bioróżnorodnych, zarówno z nazwiska, jak i z samej pasji

WIĘCEJ >
Dla ludzi i i dla ptaków.

Dla ludzi i i dla ptaków.

06 październik 2015

Czy można pogodzić ochronę przyrody w mieście i presję wciąż rozwijających się osiedli?

WIĘCEJ >
Mewa Srebrzysta

Mewa Srebrzysta

12 listopad 2015

To spojrzenie mówi samo za siebie!

WIĘCEJ >